ISO/IEC 12792:2025 – Phân Loại Minh Bạch Của Hệ Thống Trí Tuệ Nhân Tạo: Nền Tảng Cho AI Đáng Tin Cậy

1 ISO/IEC 12792:2025 là gì?

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tham gia vào các hoạt động quan trọng của doanh nghiệp và xã hội, yêu cầu về tính minh bạch (Transparency) trở thành một trong những yếu tố cốt lõi để xây dựng niềm tin đối với hệ thống AI.

Người sử dụng, khách hàng, cơ quan quản lý và các bên liên quan ngày càng muốn biết:

• Hệ thống AI đang làm gì?

• AI được huấn luyện bằng dữ liệu nào?

• AI đưa ra quyết định như thế nào?

• Mức độ minh bạch của hệ thống AI là bao nhiêu?

• Những thông tin nào cần được công khai cho người dùng?

Để hỗ trợ các tổ chức đánh giá và quản lý các khía cạnh này, ISO và IEC đã ban hành ISO/IEC 12792:2025 – Artificial Intelligence — Transparency Classification of AI Systems.

Tiêu chuẩn cung cấp phương pháp phân loại mức độ minh bạch của hệ thống AI, giúp các tổ chức xác định, đánh giá và truyền đạt các thông tin liên quan đến AI một cách nhất quán và có hệ thống.

2 Vì sao minh bạch AI ngày càng quan trọng?

Trong nhiều trường hợp, AI hoạt động như một "hộp đen" (Black Box), nơi người sử dụng chỉ nhìn thấy kết quả nhưng không hiểu được quá trình tạo ra kết quả đó.

Điều này có thể dẫn đến:

• Khó giải thích các quyết định của AI.

• Giảm niềm tin của người dùng.

• Khó xác định trách nhiệm khi xảy ra sai sót.

• Tăng rủi ro pháp lý và tuân thủ.

• Gây lo ngại về đạo đức và quyền con người.

Các quy định quản lý AI trên thế giới như EU AI Act cũng đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao về minh bạch và khả năng cung cấp thông tin liên quan đến hệ thống AI.

ISO/IEC 12792 ra đời nhằm giúp tổ chức xây dựng cách tiếp cận chuẩn hóa đối với vấn đề minh bạch AI.

3 Mục tiêu của ISO/IEC 12792:2025

Tiêu chuẩn được xây dựng nhằm:

• Thiết lập khung phân loại minh bạch cho hệ thống AI.

• Hỗ trợ đánh giá mức độ minh bạch của AI.

• Tăng khả năng giải trình và xây dựng niềm tin.

• Hỗ trợ tuân thủ các yêu cầu quản lý AI.

• Tạo cơ sở cho việc công bố thông tin về AI.

• Hỗ trợ triển khai AI đáng tin cậy (Trustworthy AI).

4 Minh bạch AI là gì?

Minh bạch AI không đơn thuần là công khai mã nguồn hay thuật toán.

Theo cách tiếp cận của ISO/IEC 12792, minh bạch là khả năng cung cấp các thông tin phù hợp về hệ thống AI cho đúng đối tượng, đúng thời điểm và đúng mục đích.

Các đối tượng có thể bao gồm:

• Người dùng cuối.

• Khách hàng.

• Nhà phát triển.

• Đơn vị triển khai.

• Cơ quan quản lý.

• Kiểm toán viên.

• Các bên liên quan khác.

Không phải tất cả thông tin đều cần được công khai cho mọi đối tượng. Tiêu chuẩn nhấn mạnh nguyên tắc minh bạch phù hợp với vai trò và nhu cầu của từng bên liên quan.

5 Các thành phần minh bạch trong hệ thống AI

5.1 Minh bạch về mục đích sử dụng

Tổ chức cần làm rõ:

• AI được sử dụng để làm gì.

• Phạm vi ứng dụng của AI.

• Các giới hạn của hệ thống.

Điều này giúp người dùng hiểu đúng về khả năng và hạn chế của AI.

5.2 Minh bạch về dữ liệu

Thông tin liên quan đến dữ liệu có thể bao gồm:

• Nguồn dữ liệu.

• Loại dữ liệu sử dụng.

• Chất lượng dữ liệu.

• Phương pháp xử lý dữ liệu.

• Các giới hạn của dữ liệu huấn luyện.

Đây là yếu tố quan trọng giúp đánh giá độ tin cậy của hệ thống AI.

5.3 Minh bạch về mô hình AI

Một số thông tin có thể được công bố:

• Loại mô hình được sử dụng.

• Cách thức hoạt động tổng quát.

• Điều kiện vận hành.

• Các giả định chính.

Mức độ chi tiết phụ thuộc vào yêu cầu bảo mật và đối tượng tiếp nhận thông tin.

5.4 Minh bạch về hiệu suất

Tổ chức cần xem xét việc cung cấp:

• Độ chính xác.

• Tỷ lệ lỗi.

• Điều kiện thử nghiệm.

• Các giới hạn về hiệu năng.

Điều này giúp người dùng hiểu rõ khả năng thực tế của AI.

5.5 Minh bạch về rủi ro

Các thông tin liên quan đến:

• Rủi ro tiềm ẩn.

• Thiên vị dữ liệu.

• Hạn chế của mô hình.

• Điều kiện có thể làm giảm hiệu quả AI.

Việc truyền đạt các rủi ro giúp người sử dụng đưa ra quyết định phù hợp.

5.6 Phân loại minh bạch theo ISO/IEC 12792

Một trong những điểm quan trọng của tiêu chuẩn là xây dựng hệ thống phân loại mức độ minh bạch.

Khung phân loại cho phép tổ chức:

• Đánh giá mức độ thông tin đang được cung cấp.

• Xác định khoảng cách giữa yêu cầu và thực tế.

• Thiết kế cơ chế công bố thông tin phù hợp.

• Chuẩn hóa cách truyền đạt thông tin AI.

Điều này giúp các hệ thống AI có thể được đánh giá một cách nhất quán giữa các tổ chức và lĩnh vực khác nhau.

6 Lợi ích của việc phân loại minh bạch AI

Tăng niềm tin của người dùng

Người dùng có xu hướng tin tưởng hơn khi hiểu cách hệ thống AI hoạt động.

Hỗ trợ quản trị AI

Minh bạch là một trong những nền tảng quan trọng của AI Governance.

Nâng cao khả năng giải trình

Giúp tổ chức chứng minh được cách AI tạo ra các kết quả và quyết định.

Hỗ trợ tuân thủ pháp luật

Nhiều quy định AI trên thế giới đang yêu cầu minh bạch và công bố thông tin liên quan đến AI.

Giảm thiểu rủi ro đạo đức

Minh bạch giúp phát hiện sớm các vấn đề liên quan đến thiên vị, dữ liệu và tác động xã hội.

7 Doanh nghiệp nào nên quan tâm đến ISO/IEC 12792?

Tiêu chuẩn phù hợp với:

• Doanh nghiệp phát triển AI.

• Nhà cung cấp giải pháp AI.

• Tổ chức triển khai AI quy mô lớn.

• Ngân hàng và tổ chức tài chính.

• Doanh nghiệp y tế.

• Cơ quan nhà nước.

• Đơn vị triển khai ISO/IEC 42001.

• Tổ chức đánh giá và kiểm toán AI.

Đặc biệt, các hệ thống AI có tác động lớn đến con người và xã hội sẽ cần quan tâm nhiều hơn đến yêu cầu minh bạch.